Vasiyetnamenin Açılması: Mevzuat Hükümleri ve Güncel Yargıtay Kararları

Mevzuat hükümleri ve güncel Yargıtay içtihatları esas alınarak hazırlanmıştır

I. Giriş ve Hukuki Nitelik

Vasiyetnamenin açılması, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun miras hukukuna ilişkin hükümleri arasında, mirasbırakanın ölümünden sonra ele geçen ölüme bağlı tasarrufun ilgililere bildirilmesini ve aleniyet kazanmasını sağlayan bir usul işlemidir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun 05.10.2022 tarihli, E. 2020/231 ve K. 2022/1258 sayılı kararında bu kavram şu şekilde açıklığa kavuşturulmuştur: "Vasiyetnamenin açılması kavramını mirasın açılması ile karıştırmamak gerekir. Miras, genel olarak miras bırakanın ölümü ile açılır. Vasiyetnamenin açılması ise, sulh hâkiminin ilgilileri davet ederek onların önünde vasiyetnameyi açması ve içindekileri onlara okumasıdır (TMK m. 596-597)."

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi'nin 22.01.2018 tarihli, E. 2017/17153 ve K. 2018/390 sayılı kararında, ilk derece mahkemesinin "vasiyetnamenin açılması davasının, sadece vasiyetnamenin açılıp tüm mirasçılara ve vasiyet alacaklılarına okunduğunun tespitine ilişkin bir işlem olduğu, diğer bir anlatımla vasiyetnamenin, açılıp ilgililere okunması ile hüküm ve sonuç doğuracağı ve başkaca bir işleme gerek bulunmadığı" gerekçesiyle Dairenin bozma ilamına direnmesi üzerine Daire, "vasiyetnamenin iptali davası açılabilmesi için, vasiyetnamenin açılması dosyasının kesinleşmesinin beklenmesinin gerekli olmadığının açık olmasına göre direnme kararının yerinde ve doğru olduğu" sonucuna varmıştır. Açılma işlemi, tasarrufun geçerliliğine veya iptaline ilişkin çekişmeli bir yargılama olmayıp, Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun çekişmesiz yargı işlerine ilişkin hükümlerine tabi bir tespit ve aleniyet işlemidir.

Hukukumuzda vasiyetnamenin üç türü bulunmaktadır. Bunlar resmi vasiyetname, el yazılı vasiyetname ve sözlü vasiyetnamedir.

Resmi vasiyetname; resmi memurun önünde iki tanığın katılmasıyla kanunda öngörülen kurallara uyularak düzenlenir. Resmi vasiyetname hazırlandıktan sonra bir sureti vasiyetçiye verilir. Aslı noterlikçe saklanır. Noterler de vasiyetname hazırlandığını vasiyetçinin bağlı bulunduğu nüfus müdürlüğüne bildirir. Nüfus müdürlüğü de vasiyetnamenin olduğunu ilgili kişinin nüfus kaydına işler. Ölüm olayı gerçekleştiğinde nüfus müdürlüğü vasiyetnamenin varlığını ilgili noterliğe bildirir.

El yazılı vasiyetname, ilgilisi tarafından açılarak bir dilekçe ile mahkemeye sunulmalıdır. Mahkeme, mirasbırakanın el yazısı olup olmadığını resmi kurumlardaki yazı ve imza örnekleriyle karşılaştırarak araştırma yapmalıdır.

Sözlü vasiyetname ise, diğer iki vasiyetname şeklinin hazırlanmasının mümkün olmadığı yakın ölüm riski, hastalık, savaş gibi olağanüstü durumlarda iki tanık huzurunda mirasbırakanın son arzularını aktarması şeklinde oldukça istisnai durumlarda mümkün olabilmektedir.

II. Vasiyetnamenin Teslimi Zorunluluğu (TMK m. 595)

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 595. maddesi uyarınca:

"Mirasbırakanın ölümünden sonra ele geçen vasiyetnamesinin, geçerli olup olmadığına bakılmaksızın hemen sulh hâkimine teslim edilmesi zorunludur. Vasiyetnameyi düzenleyen veya muhafaza eden görevli ya da mirasbırakanın arzusu üzerine saklayan veya başka surette ele geçiren ya da ölenin eşyası arasında bulan kimse, ölümü öğrenir öğrenmez teslim görevini yerine getirmekle yükümlüdür; aksi takdirde bu yüzden doğacak zarardan sorumludur. Sulh hâkimi, teslim edilen vasiyetnameyi derhâl inceler, gerekli koruma önlemlerini alır; olanak varsa ilgilileri dinleyerek terekenin yasal mirasçılara geçici olarak teslimine veya resmen yönetilmesine karar verir."

Bu düzenleme gereğince teslim yükümlülüğü, vasiyetnamenin geçerli olup olmadığından bağımsız olarak doğar; belgeyi elinde bulunduran herkes, mirasbırakanın ölümünü öğrenir öğrenmez onu sulh hâkimine teslim etmek zorundadır.

III. Açılma Usulü ve Süresi (TMK m. 596)

Vasiyetnamenin açılması prosedürü TMK m. 596'da düzenlenmiştir:

"Vasiyetname, geçerli olup olmadığına bakılmaksızın tesliminden başlayarak bir ay içinde mirasbırakanın yerleşim yeri sulh hâkimi tarafından açılır ve ilgililere okunur. Bilinen mirasçılar ve diğer ilgililer vasiyetnamenin açılması sırasında diledikleri takdirde hazır bulunmak üzere çağrılır. Mirasbırakanın sonradan ortaya çıkan vasiyetnameleri için de aynı işlemler yapılır."

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi'nin 10.02.2021 tarihli, E. 2020/11817 ve K. 2021/1181 sayılı kararında, açılma işleminin amacına ilişkin olarak "Vasiyetnamenin açılıp okunduğunun tespit edilmesinin amacı, mirasçıları ve lehine kazandırma yapılan kişileri bilgilendirme ve yasal haklarını kullanmayı temine yönelik bir işlemdir" tespiti yapılmıştır.

Yargıtay 7. Hukuk Dairesi'nin 20.05.2025 tarihli, E. 2024/4574 ve K. 2025/2691 sayılı ilâmında usulün ayrıntıları şu şekilde ortaya konulmuştur: "İlgililerin ancak vasiyetnamenin açılıp okunması suretiyle haklarını öğrenebilecekleri dikkate alınarak; mirasçılara 4721 sayılı Kanun'un 595, 596 ve 597. madde hükümleri gereğince vasiyetnamenin açılması sırasında diledikleri takdirde hazır bulunmak üzere vasiyetname ekli tebligat yapılması, dava konusu vasiyetnamenin açılıp okunduğunun tutanağa geçirilmesi, tutanağın hazır bulunanlar tarafından imzalanması sağlamak ve okunma işleminin tespitine karar verilmesi gerekirken; mahkemece bu usullere uyulmaksızın karar verilmesi usul ve kanuna aykırı olup bozmayı gerektirmiştir."

IV. İlgililere Tebliğ (TMK m. 597)

TMK m. 597 hükmü gereğince tebliğ işlemleri icra edilir:

"Mirasta hak sahibi olanların her birine gideri terekeye ait olmak üzere, vasiyetnamenin kendilerine ilişkin kısımlarının onaylı bir örneği hâkim tarafından tebliğ edilir. Nerede olduğu bilinmeyenlere vasiyetnamenin kendilerine ilişkin kısımları ilân yolu ile tebliğ olunur."

Yargıtay 7. Hukuk Dairesi'nin 07.11.2022 tarihli, E. 2022/6047 ve K. 2022/6648 sayılı ilâmında, m. 596 ve m. 597 hükümlerinin birlikte tatbik edildiği vurgulanarak "mirasta hak sahibi olanların her birine gideri terekeye ait olmak üzere vasiyetnamenin kendilerine ilişkin kısımlarının onaylı bir örneğinin tebliğ edileceği hükme bağlanmıştır" denilmiştir.

Uygulamada "ilgili" kavramının kapsamı tartışmalıdır. Bir görüşe göre yalnızca resmi kayıtlardan (nüfus kayıtları, veraset ilamı) tespit edilebilen bilinen mirasçıların çağrılması yeterlidir; kapalı teslim edilen vasiyetnamelerde zarf açılmadan lehtarların bilinemeyeceği, bu nedenle bilinmeyen ilgililere çağrı çıkarılmamasının açılma işlemini sakatlamayacağı kabul edilmektedir. Daha geniş bir yaklaşımda ise, yalnızca yasal mirasçıların değil; tasarruftan etkilenen atanmış mirasçıların, vasiyet alacaklılarının, vasiyeti yerine getirme görevlilerinin ve ayni hak sahiplerinin de "ilgili" sayılarak çağrılması ve kendilerine tebligat yapılması gerektiği savunulmaktadır.

V. Görevli ve Yetkili Mahkeme, Yargılama Usulü

Açılma işleminde görevli mahkeme sulh hukuk mahkemesi, yetkili mahkeme ise mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesidir (TMK m. 596). Yargıtay 7. Hukuk Dairesi'nin 07.11.2022 tarihli kararında bu husus "Vasiyetname, geçerli olup olmadığına bakılmaksızın tesliminden başlayarak bir ay içinde mirasbırakanın yerleşim yeri Sulh Hukuk Mahkemesi Hakimi tarafından açılır ve ilgililere tebliğ olunur" şeklinde teyit edilmiştir. Aynı doğrultuda Yargıtay 3. Hukuk Dairesi'nin 30.11.2016 tarihli, E. 2016/20312 ve K. 2016/13657 sayılı ilâmında da bu ilke tekrarlanmıştır.

VI. Açılma İşleminin Kapsamı: Geçerlilik Denetimi Yapılmaması

Sulh hâkiminin rolü, vasiyetnamenin maddi hukuk bakımından geçerliliğini denetlemek değil; belgenin varlığını tespit etmek, metnini resmi kayıtlara geçirmek ve ilgilileri tasarruftan haberdar etmektir. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi'nin 07.11.2022 tarihli ilâmında bu sınır açıkça çizilmiştir: "Vasiyetname ile ilgili olan çekişmeler ait olduğu mahkemede ayrıca dava konusu olacağından vasiyetnamenin açılmasına engel oluşturmaz" ve "Vasiyetnamenin itiraza uğramadığının tespitine vasiyetnamenin açılması davasına bakan mahkeme değil vasiyetnamenin tenfizine bakan mahkeme tarafından karar verilir." Yargıtay 3. Hukuk Dairesi'nin 30.11.2016 tarihli, E. 2016/20312 ve K. 2016/13657 sayılı ilâmında da aynı ilke; "Vasiyetnamenin açılması; vasiyetname ile ilgili işlemlerden biri olup; vasiyetnamede bulunan tasarrufların içeriğinin anlaşılabilmesi ancak vasiyetnamenin açılması ile mümkündür" ve "Vasiyetname ile ilgili olan çekişmeler ait olduğu mahkemede ayrıca dava konusu olacağından vasiyetnamenin açılmasına engel oluşturmaz" şeklinde ifade edilmiştir.

Sulh hâkimi bu süreçte ehliyetsizlik, muvazaa veya şekil noksanlığı iddialarını inceleyerek vasiyetnamenin açılmasından imtina edemez; vasiyetnamenin sakat olduğu ileri sürülse dahi açılma işlemini tamamlamakla yükümlüdür.

VII. "Kesinleşme" İfadesinin Hukuki Anlamı

Uygulamada sulh mahkemelerince açılma kararlarına vurulan "kesinleşme şerhi", zaman zaman vasiyetnamenin hukuken geçerli ve itiraz edilemez hale geldiği şeklinde yanlış yorumlanabilmektedir. Oysa bu kesinleşme, yalnızca tebligat işlemlerinin tamamlandığını ve açılmaya ilişkin çekişmesiz yargı dosyasının usulen kapandığını gösterir; vasiyetnamenin maddi geçerliliğine dair kesin hüküm (res iudicata) teşkil etmez. Nitekim Yargıtay 1. Hukuk Dairesi'nin 19.02.2015 tarihli, E. 2015/1056 ve K. 2015/2529 sayılı kararında, ilk derece mahkemesinin "vasiyetnamenin usulüne uygun olarak açılmamış olmasının vasiyetnamenin geçerliliğini etkilemeyeceği, mirasçıların haberdar oldukları tarihten itibaren vasiyetnamenin iptali davası açabilecekleri" gerekçesiyle verdiği davanın reddine ilişkin karar onanmıştır.

VIII. Vasiyetnameden Dönme (Rücu) Halinde Açılma Zorunluluğu

TMK m. 542 uyarınca:

"Mirasbırakan, vasiyetname için kanunda öngörülen şekillerden birine uymak suretiyle yeni bir vasiyetname yaparak önceki vasiyetnameden her zaman dönebilir. Vasiyetnamenin tamamından veya bir kısmından dönülebilir."

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi'nin 10.02.2021 tarihli, E. 2020/11817 ve K. 2021/1181 sayılı ilâmında, vasiyetnameden rücu edildiğine dair beyanı içeren düzenleme şeklindeki belgenin de ölüme bağlı tasarruf niteliği taşıdığı ve "geçerli olup olmadığına bakılmaksızın açılması gerektiği" belirtilmiştir; bir başka deyişle rücu beyanını içeren belge de, tıpkı asıl vasiyetname gibi, sulh hâkimi önünde açılma usulüne tabidir.

IX. Noterlikçe Bildirim ve Mahkemenin Dosyadan El Çekmesi

Uygulamada noterlikte düzenlenen resmi vasiyetnamelere ilişkin bildirimler de açılma sürecinin bir parçasıdır. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi'nin 05.12.2024 tarihli, E. 2024/825 ve K. 2024/5526 sayılı ilâmında, noterliğin mirasbırakanın vefatı üzerine daha önce düzenlenmiş vasiyetnamenin mirasçılara okunması hususunda mahkemeye bildirimde bulunması üzerine, uyuşmazlığın "vasiyetnamenin açılması istemine ilişkin" olduğu belirlenmiş ve ilk derece mahkemesinin "davanın kabulüne, vasiyetname okunmuş olmakla vasiyetnameden el çekilmesine" şeklindeki kararı onanmıştır.

X. Açılmanın İptal Davası Bakımından Önemi

Açılma işlemi, vasiyetnamenin iptali davası açısından da kritik bir işleve sahiptir; zira TMK m. 559 uyarınca iptal davası açma hakkı, davacının tasarrufu, iptal sebebini ve kendisinin hak sahibi olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin üzerinden, iyiniyetli davalılara karşı on yıl, iyiniyetli olmayan davalılara karşı yirmi yıl geçmekle düşer. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun 05.10.2022 tarihli, E. 2020/231 ve K. 2022/1258 sayılı ilâmında bu husus şöyle açıklanmıştır: "Vasiyetname usulünce açılıp ilgililere tebliğ edilmeden yukarıda anılan maddede gösterilen hak düşürücü süreler işlemeye başlamaz" ve "Yerleşik Yargıtay uygulamasında, ölüme bağlı tasarrufun ve iptal sebebinin öğrenildiği tarih yani bir yıllık hak düşürücü sürenin başlangıcı olarak, vasiyetnamenin açılıp okunduğu tarih veya hazır olmayanlar için tebliğ tarihi kabul edilmektedir."

Ayrıca açılma işlemi, iptal davası bakımından bir usuli ön koşul niteliğindedir. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi'nin 19.06.2014 tarihli, E. 2014/6900 ve K. 2014/9958 sayılı ilâmında, "İptal davasının incelenebilmesi için öncelikle dava konusu edilen bu vasiyetnamenin açılıp açılmadığı konusunda araştırma yapılmalıdır" denilmiş; vasiyetname açılmadan iptal davasına devam edilmesinin usule aykırı olduğu vurgulanmıştır. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi'nin 30.11.2016 tarihli, E. 2016/16629 ve K. 2016/13682 sayılı ilâmında da "vasiyetnamenin iptali davası açma süresi iş bu davanın kesinleştiği tarihten itibaren başlayacaktır" ilkesi benimsenmiştir.

XI. Yabancı Unsurlu Vasiyetnamelerde Açılma

Yabancı ülkede düzenlenen veya yabancı unsurlu vasiyetnamelerde şekli geçerlilik, 05.10.1961 tarihli La Haye Sözleşmesi ve 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun'un (MÖHUK) 20. maddesi çerçevesinde değerlendirilir. Yabancı mahkemede açılmış bir vasiyetnamenin Türkiye'deki taşınmazlara teşmili bakımından ise tanıma-tenfiz veya Türkiye'de sulh hukuk mahkemesi nezdinde yeniden açılma usullerinin işletilmesi gündeme gelebilmektedir.

XII. Sonuç

Vasiyetnamenin açılması, mirasbırakanın ölümünden sonra ele geçen ölüme bağlı tasarrufun, geçerli olup olmadığına bakılmaksızın, tesliminden itibaren bir ay içinde mirasbırakanın yerleşim yeri sulh hukuk mahkemesince açılıp ilgililere okunmasını ve onaylı örneğinin tebliğ edilmesini konu alan çekişmesiz bir usul işlemidir. Sulh hâkimi bu aşamada vasiyetnamenin geçerliliğini veya iptal sebeplerinin varlığını inceleyemez; bu husus, açılmadan bağımsız olarak, ilgilisi tarafından ayrıca açılacak vasiyetnamenin iptali davasında değerlendirilir. Açılma kararına vurulan kesinleşme şerhi yalnızca tebligat işlemlerinin tamamlandığını gösterir ve tasarrufun maddi geçerliliğine ilişkin kesin hüküm oluşturmaz. Buna karşılık açılma tarihi, TMK m. 559'da vasiyetnameler bakımından iyiniyetli davalılara karşı on yıllık, iyiniyetli olmayan davalılara karşı yirmi yıllık hak düşürücü sürelerin başlangıcını belirlemesi bakımından belirleyici bir işlevi haizdir.